Trong thời đại công nghệ phát triển mạnh mẽ, bằng chứng điện tử đang dần trở thành “vũ khí pháp lý” then chốt trong hầu hết các vụ án dân sự, hình sự, kinh doanh thương mại và hành chính. Những dữ liệu như tin nhắn, ghi âm, video, email, lịch sử giao dịch ngân hàng hay dữ liệu từ camera giám sát… không chỉ giúp tái hiện lại sự thật khách quan mà còn có khả năng quyết định hướng giải quyết vụ án.
Tuy nhiên, không phải mọi dữ liệu điện tử đều tự động trở thành chứng cứ. Pháp luật Việt Nam quy định rất chặt chẽ về cách thu thập, đánh giá và sử dụng loại chứng cứ này. Thực tế xét xử cho thấy rất nhiều trường hợp tưởng chừng “cầm chắc phần thắng” nhưng lại thua kiện, chỉ vì sử dụng bằng chứng sai cách: ghi âm không hợp lệ, tin nhắn không có thiết bị gốc, video bị cắt ghép, email không xác minh được người gửi, hoặc chứng cứ thu thập theo cách xâm phạm quyền riêng tư nên bị tòa bác bỏ hoàn toàn.
Điểm quan trọng nằm ở chỗ: bằng chứng điện tử chỉ có giá trị khi được thu thập hợp pháp, đảm bảo tính toàn vẹn và chứng minh được nguồn gốc. Một dữ liệu điện tử được xuất trình đúng quy định có thể trở thành chứng cứ “then chốt”, nâng cao đáng kể khả năng thắng kiện. Ngược lại, một dữ liệu tưởng chừng rất mạnh nhưng thu thập sai quy trình lại có thể trở thành “con dao hai lưỡi”, không chỉ bị tòa bác bỏ mà còn có thể khiến người xuất trình đối mặt với rủi ro pháp lý.
Cơ sở pháp lý về bằng chứng điện tử
1. Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 – Điều 95, Điều 96
Theo Điều 95 BLTTDS 2015, chứng cứ điện tử bao gồm:
Dữ liệu được tạo ra, gửi đi, nhận hoặc lưu trữ bằng phương tiện điện tử
File ghi âm, ghi hình
Tin nhắn SMS, Zalo, Facebook
Dữ liệu từ thiết bị định vị, camera
Nhật ký cuộc gọi, dữ liệu máy tính
Điều 96 quy định điều kiện để được coi là chứng cứ:
Chứng minh được nguồn gốc hợp pháp
Chứng minh được tính toàn vẹn của dữ liệ
Xác định được chủ thể gửi – nhận
Không bị cắt ghép, chỉnh sửa
2. Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 – Điều 87
Điều 87 BLTTHS xác định:
“Dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ hợp pháp nếu được thu thập, kiểm tra, đánh giá theo đúng quy định pháp luật.”
Các dữ liệu thường dùng làm chứng cứ trong án hình sự:
Ghi âm cuộc gọi đòi nợ, đe dọa
Camera ghi lại hành vi phạm tội
Tin nhắn lừa đảo, chuyển tiền
Dữ liệu ngân hàng
3. Luật Giao dịch điện tử 2023 – Điều 17
Quy định rất quan trọng:
“Thông điệp dữ liệu có giá trị như bản gốc khi đảm bảo tính toàn vẹn và có thể xác định được người khởi tạo.”
Nghĩa là bản chụp màn hình tin nhắn DIỆN THOẠI chưa chắc được coi là bản gốc → phải chứng minh nguồn gốc.
Khi nào bằng chứng điện tử được chấp nhận? (4 điều kiện)
Điều kiện 1 – Tính hợp pháp
Bằng chứng phải được thu thập không vi phạm pháp luật, không xâm phạm:
Quyền riêng tư
Quyền bí mật đời tư
An ninh mạng
Ví dụ hợp pháp: ghi âm cuộc trò chuyện mà chính bạn tham gia.
Ví dụ bất hợp pháp: cài máy nghe lén vào nhà người khác → tòa bác bỏ.
Điều kiện 2 – Tính xác thực
Tòa án yêu cầu xác minh được:
Ai là người gửi?
Có đúng số điện thoại – tài khoản của họ không?
Có bị cắt ghép, chỉnh sửa không?
Luật cho phép tòa yêu cầu trưng cầu giám định âm thanh, video, dữ liệu
Điều kiện 3 – Tính toàn vẹn
Dữ liệu không được:
Cắt xén
Ghép âm
Chỉnh sửa hậu kỳ
Là hình chụp bị sửa bằng app
Tòa có quyền yêu cầu:
File gốc
Thiết bị gốc (điện thoại, camera)
Metadata (thời gian – dung lượng – định dạng)
Điều kiện 4 – Tương quan đến vụ việc
Chứng cứ phải:
Liên quan trực tiếp
Giúp chứng minh yêu cầu trong đơn kiện
Không phải là chứng cứ “đồn đoán”
Ví dụ thực tế – loại nào được chấp nhận, loại nào bị bác
Ghi âm – Khi nào hợp lệ?
Hợp lệ:
Bạn đích thân tham gia cuộc nói chuyện
Ghi âm bằng điện thoại bình thường
Ghi âm không chỉnh sửa, lưu file gốc
Nội dung có liên quan đến vụ việc (vay tiền, đe dọa, thừa nhận lỗi…
Ví dụ hợp lệ:
Bạn gọi cho người vay nợ, hỏi:
“Chị mượn em 200 triệu khi nào trả?”
Họ trả lời:
“Để tôi thu xếp, tuần sau trả.”
→ Đây là lời thừa nhận nợ → chứng cứ mạnh.
Bị bác:
Ghi âm lén cuộc nói chuyện mà bạn không tham gia
Ghi âm từ máy nghe lén
Ghi âm bị cắt bỏ đoạn bất lợi
Ghép nhiều đoạn vào một file
Video – Khi nào hợp lệ?
Chấp nhận:
Camera cửa hàng, nhà dân
Video quay trực tiếp bằng điện thoạ
Full metadata – không chỉnh sửa
Bị bác:
Video không rõ mặt, không xác định được nhân thân
Video ghép, lồng tiếng
Tin nhắn (Zalo – SMS – Messenger)
Hợp lệ:
Tin nhắn trong thiết bị gốc
Có số điện thoại – ID tài khoản
Lời thừa nhận nợ, thỏa thuận giao dịch
Tòa yêu cầu trích xuất từ nhà mạng hoặc giám định thiết bị
Bị bác:
Chỉ dùng ảnh chụp màn hình, không đưa ra thiết bị gốc
Tin nhắn bị xóa
Tin nhắn tự tạo bằng app giả mạo (rất nhiều vụ bị bác vì cái này)Video lấy từ 3rd party không chứng minh được nguồn gốc
Email – Tính pháp lý mạnh nhất
Email có:
Header chứng minh đường đi
Địa chỉ xác thực
Thời gian gửi nhận
Ít bị giả mạo
Tòa án đánh giá email rất cao vì khó chỉnh sửa.
Giao dịch ngân hàng
Sao kê
Lịch sử chuyển khoản
Ủy nhiệm chi
→ Đây là chứng cứ điện tử có độ tin cậy cao nhất
→ Không thể chỉnh sửa → gần như 100% được chấp nhận.
Vì sao “dùng đúng là thắng, dùng sai là thua”
Đúng luật → Tòa chấp nhận → tăng cơ hội thắng kiện
Chứng cứ điện tử hợp lệ có thể:
Chứng minh khoản vay
Chứng minh hành vi lừa đảo
Chứng minh lời thừa nhận trách nhiệm
Bác bỏ lời khai gian dối
Sai luật → Tòa bác bỏ → vụ kiện thua ngay lập tức
Ví dụ:
Bạn đưa ra chứng cứ ghi âm, nhưng bị tố là cắt ghép → tòa không chấp nhận → coi như không có chứng cứ → thua.
Cách thu thập và bảo quản chứng cứ điện tử đúng luật
Luôn giữ file gốc
Không chỉnh sửa, không cắt ghép.
Lưu trên nhiều thiết bị
Tránh mất dữ liệu.
Xuất trình đúng cách:
Nộp USB
Nộp điện thoại gốc
Gửi bản in kèm bản điện tử
Ghi rõ thời gian – địa điểm
Nếu nghi có tranh chấp → chọn giám định âm thanh – dữ liệu
Bằng chứng điện tử – yếu tố quyết định thắng thua vụ án trong thời đại số:
Trong bối cảnh mọi giao dịch, trao đổi, cam kết… đều diễn ra qua điện thoại và Internet, bằng chứng điện tử đã trở thành “tấm khiên pháp lý” mạnh nhất giúp người dân bảo vệ quyền lợi của mình.
Tuy nhiên, giá trị của bằng chứng điện tử không phụ thuộc vào việc bạn có thu thập hay không, mà phụ thuộc vào việc bạn thu thập và sử dụng nó ĐÚNG LUẬT hay không.
Một sự thật rất rõ:
Dùng đúng → chứng cứ mạnh → dễ thắng kiện
Dùng sai → chứng cứ bị bác bỏ → mất quyền lợi, thậm chí còn bị bất lợi
Bằng chứng điện tử chỉ mạnh khi đảm bảo đủ 3 yếu tố pháp lý:
Theo BLTTDS 2015, BLTTHS 2015 và Luật Giao dịch điện tử 2023, một dữ liệu điện tử chỉ được coi là chứng cứ hợp pháp khi
Có nguồn gốc hợp pháp
Thu thập đúng cách
Không dùng phần mềm can thiệp, giả mạo
Có thiết bị tạo ra rõ ràng (điện thoại, camera, máy tính)
Đảm bảo tính toàn vẹn
Không cắt ghép
Không chỉnh sửa
Không xoá bớt nội dung
Có thể chứng minh chuỗi lưu trữ liên tục
Xác định được chủ thể
Ai gửi?
Ai nhận?
Từ số điện thoại – tài khoản – thiết bị nào?
Nếu chỉ cần thiếu 1 trong 3 yếu tố, tòa hoàn toàn có quyền bác bỏ toàn bộ chứng cứ.
Tại sao dùng sai lại bị bác? – Giải thích đơn giản
Chụp màn hình tin nhắn → Nhiều trường hợp KHÔNG được coi là bản gốc
Luật Giao dịch điện tử 2023 (Điều 17) quy định:
Thông điệp dữ liệu chỉ có giá trị như bản gốc khi đảm bảo tính toàn vẹn và xác định được người tạo ra nó.
Ảnh chụp màn hình
Dễ chỉnh sửa
Không chứng minh được tính toàn vẹn
Không xác định được dữ liệu gốc lưu trên hệ thống
→ Chỉ là tài liệu tham khảo, không phải chứng cứ quyết định trừ khi bạn cung cấp thêm bản gốc từ thiết bị hoặc sao lưu từ dịch vụ (Zalo, Facebook, Email…).
Ví dụ 1: Ghi âm thừa nhận nợ
Bạn ghi âm cuộc gọi người vay tự thừa nhận đang nợ tiền.
File ghi âm còn nguyên bản, không chỉnh sửa.
Có nhật ký cuộc gọi chứng minh thời gian – số điện thoại.
→ Được tòa công nhận vì đúng luật, có nguồn gốc rõ ràng.
Ví dụ 2: Tin nhắn Zalo
Dùng đúng:
Xuất file sao lưu trực tiếp từ Zalo
Có file .json hoặc dữ liệu từ ứng dụng
→ Tòa chấp nhận
Dùng sai:
Chụp màn hình tin nhắn
Không có file gốc
Đối phương nói “tin nhắn đó bị photoshop”
→ Tòa bác, bạn mất chứng cứ quan trọng.
Khi xảy ra tranh chấp, đe dọa, lừa đảo, vay nợ, bạo lực, đất đai… hãy:
NÊN LÀM (để chứng cứ hợp pháp)
Lưu giữ toàn bộ tin nhắn dưới dạng file gốc
Ghi âm lời thừa nhận (ghi âm cuộc gọi là hợp pháp nếu không xâm phạm bí mật nhà nước)
Chụp ảnh – quay video sự việc
Sao lưu dữ liệu trực tiếp từ ứng dụng (Zalo Backup, Facebook Download Info…)
Giữ nguyên file gốc, không chỉnh sửa
Lưu nhật ký cuộc gọi, lịch sử giao dịch ngân hàng
Xuất dữ liệu từ thiết bị hoặc nhà mạng khi cần
KHÔNG NÊN LÀM (vì tòa dễ bác)
Chỉnh sửa ảnh/video để “cho rõ”Tự viết lại nội dung tin nhắn
Gửi file đã qua ứng dụng nén làm mất metadata
Cắt ghép file ghi âm
Chỉ giữ ảnh chụp màn hình mà không có file gốc
