Trong thực tế, nhiều giao dịch dân sự được các bên thỏa thuận bằng giấy viết tay, đặc biệt trong các quan hệ vay mượn, mua bán tài sản hoặc chuyển nhượng nhà, đất giữa người quen. Tuy nhiên, không ít người vẫn băn khoăn: hợp đồng viết tay có giá trị pháp lý không? Bài viết dưới đây sẽ làm rõ vấn đề này dưới góc độ pháp luật hiện hành.
- Hợp đồng viết tay là gì?
Hợp đồng viết tay là hợp đồng được các bên tự ghi chép nội dung bằng tay hoặc đánh máy, không theo mẫu cố định, không thông qua phương tiện điện tử và không bắt buộc phải công chứng, chứng thực, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
Về bản chất, hợp đồng viết tay vẫn là một dạng hợp đồng dân sự bằng văn bản, thể hiện sự thỏa thuận, ý chí tự nguyện của các bên tham gia giao dịch.
- Giá trị pháp lý của hợp đồng viết tay
-Hợp đồng viết tay có giá trị pháp lý, nhưng mức độ giá trị có thể khác nhau tùy thuộc vào loại hợp đồng và quy định của pháp luật.
Bộ luật dân sự năm 2015 có quy định về điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự như sau:
Điều 117. Điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự
Giao dịch dân sự có hiệu lực khi có đủ các điều kiện sau đây:
- a) Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập;
- b) Chủ thể tham gia giao dịch dân sự hoàn toàn tự nguyện;
- c) Mục đích và nội dung của giao dịch dân sự không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Theo Điều 117 Bộ luật Dân sự năm 2015, giao dịch dân sự (bao gồm hợp đồng) có hiệu lực khi đáp ứng đủ các điều kiện sau:
Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp;
Ý chí tự nguyện của các bên khi xác lập giao dịch;
Mục đích, nội dung của giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
Như vậy, pháp luật không cấm hợp đồng viết tay, và trong nhiều trường hợp, hợp đồng viết tay vẫn có giá trị pháp lý như các hợp đồng khác nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện nêu trên.
Hình thức của giao dịch dân sự là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự trong trường hợp luật có quy định.
Theo quy định nêu trên thì hình thức của giao dịch dân sự cũng là một trong những điều kiện để xác định hiệu lực của giao dịch dân sự. Pháp luật dân sự hiện hành quy định như sau:
Điều 119. Hình thức giao dịch dân sự
Giao dịch dân sự được thể hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể.
Giao dịch dân sự thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu theo quy định của pháp luật về giao dịch điện tử được coi là giao dịch bằng văn bản.
Trường hợp luật quy định giao dịch dân sự phải được thể hiện bằng văn bản có công chứng, chứng thực, đăng ký thì phải tuân theo quy định đó.
Theo quy định trên, giao dịch dân sự có thể được xác lập:
Bằng lời nói;
Bằng văn bản;
Bằng hành vi cụ thể.
Tuy nhiên, trường hợp pháp luật quy định giao dịch phải lập thành văn bản có công chứng, chứng thực hoặc đăng ký, thì các bên bắt buộc phải tuân thủ hình thức đó.
Điều này có nghĩa là: Hợp đồng viết tay chỉ có giá trị pháp lý khi hình thức của hợp đồng phù hợp với quy định của pháp luật đối với từng loại giao dịch cụ thể.
- Khi nào hợp đồng viết tay KHÔNG có giá trị pháp lý?
Điều 129. Giao dịch dân sự vô hiệu do không tuân thủ quy định về hình thức
Giao dịch dân sự vi phạm quy định điều kiện có hiệu lực về hình thức thì vô hiệu, trừ trường hợp sau đây:
Giao dịch dân sự đã được xác lập theo quy định phải bằng văn bản nhưng văn bản không đúng quy định của luật mà một bên hoặc các bên đã thực hiện ít nhất hai phần ba nghĩa vụ trong giao dịch thì theo yêu cầu của một bên hoặc các bên, Tòa án ra quyết định công nhận hiệu lực của giao dịch đó.
Giao dịch dân sự đã được xác lập bằng văn bản nhưng vi phạm quy định bắt buộc về công chứng, chứng thực mà một bên hoặc các bên đã thực hiện ít nhất hai phần ba nghĩa vụ trong giao dịch thì theo yêu cầu của một bên hoặc các bên, Tòa án ra quyết định công nhận hiệu lực của giao dịch đó. Trong trường hợp này, các bên không phải thực hiện việc công chứng, chứng thực.
Theo quy định trên, giao dịch dân sự vi phạm quy định bắt buộc về hình thức có thể bị tuyên vô hiệu, đặc biệt trong các trường hợp sau:
3.1. Giao dịch bắt buộc phải công chứng hoặc chứng thực
Một số loại hợp đồng theo quy định pháp luật bắt buộc phải được công chứng hoặc chứng thực, bao gồm:
Hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất;
Hợp đồng tặng cho nhà ở, quyền sử dụng đất;
Hợp đồng thế chấp quyền sử dụng đất;
Một số hợp đồng liên quan đến bất động sản khác theo quy định của pháp luật chuyên ngành.
à Trong các trường hợp này, nếu chỉ lập hợp đồng viết tay mà không công chứng/chứng thực, hợp đồng có nguy cơ bị Tòa án tuyên vô hiệu khi xảy ra tranh chấp.
3.2: Có thể được Tòa án công nhận hiệu lực
Pháp luật vẫn mở ra cơ chế “cứu vãn” cho một số hợp đồng viết tay, nếu:
Giao dịch vi phạm quy định về hình thức (thiếu công chứng, chứng thực). Nhưng một bên hoặc các bên đã thực hiện ít nhất 2/3 nghĩa vụ trong hợp đồng thì theo yêu cầu của các bên, Tòa án có thể ra quyết định công nhận hiệu lực của giao dịch, và các bên không phải thực hiện lại việc công chứng, chứng thực.
Như vậy, hợp đồng viết tay có thể có hiệu lực pháp lý, nhưng nó thường phải đối mặt với một số hạn chế. Trong một số trường hợp, hợp đồng cần phải được lập thành bản sao chính thức hoặc điều chỉnh để đảm bảo sự rõ ràng và tuân thủ các quy định pháp luật.
