Đặt vấn đề:
Trong những năm gần đây, tình hình tội phạm do người chưa thành niên thực hiện tại Việt Nam có xu hướng gia tăng cả về số lượng lẫn tính chất mức độ nguy hiểm. Đáng lo ngại hơn, nhiều vụ án do người chưa đủ 18 tuổi thực hiện mang tính bạo lực cao, có tổ chức, sử dụng hung khí nguy hiểm, thậm chí gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng về tính mạng và tài sản.
Thực tiễn này đặt ra nhiều câu hỏi lớn cho xã hội và cho hệ thống pháp luật: Vì sao tội phạm vị thành niên ngày càng gia tăng? Nguyên nhân đến từ đâu? Pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành đã điều chỉnh vấn đề này như thế nào? Cơ chế xử lý, giáo dục và phòng ngừa đã thực sự hiệu quả hay chưa?
Bài viết này phân tích toàn diện vấn đề tội phạm vị thành niên dưới góc độ pháp lý, xã hội và thực tiễn xét xử, trên cơ sở quy định của Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và các văn bản pháp luật liên quan, kèm theo các ví dụ thực tế tiêu biểu.
Khái niệm người chưa thành niên theo pháp luật hình sự
Theo khoản 1 Điều 21 Bộ luật Dân sự năm 2015, người chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi. Quy định này mang tính nền tảng, được áp dụng thống nhất trong toàn bộ hệ thống pháp luật Việt Nam nhằm xác định địa vị pháp lý đặc thù của nhóm chủ thể chưa phát triển đầy đủ về thể chất, tâm lý và nhận thức.
Trong lĩnh vực hình sự, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) không sử dụng trực tiếp thuật ngữ “người chưa thành niên” mà thay thế bằng khái niệm “người dưới 18 tuổi phạm tội”. Cách tiếp cận này thể hiện rõ quan điểm lập pháp: độ tuổi là tiêu chí pháp lý quan trọng nhất để xác định khả năng chịu trách nhiệm hình sự và chế độ xử lý đặc thù.
Việc phân biệt người dưới 18 tuổi với người đã thành niên trong pháp luật hình sự không chỉ mang ý nghĩa về mặt thuật ngữ mà còn kéo theo sự khác biệt căn bản về nguyên tắc xử lý, loại hình chế tài và mục đích của việc áp dụng trách nhiệm hình sự. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm quyền trẻ em và phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 12 Bộ luật Hình sự 2015
Điều 12 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định rõ ràng về độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, thể hiện sự phân hóa trách nhiệm phù hợp với mức độ phát triển tâm sinh lý của người chưa thành niên:
Thứ nhất, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Quy định này xuất phát từ nhận định rằng ở độ tuổi này, người phạm tội đã có khả năng nhận thức tương đối đầy đủ về tính nguy hiểm của hành vi và hậu quả pháp lý có thể xảy ra.
Thứ hai, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do cố ý, như: giết người, cố ý gây thương tích nghiêm trọng, hiếp dâm, cướp tài sản, bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản… Đây đều là những tội phạm xâm phạm trực tiếp đến các quan hệ xã hội đặc biệt quan trọng như tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và quyền sở hữu.
Việc giới hạn phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với nhóm tuổi từ đủ 14 đến dưới 16 thể hiện rõ chính sách hình sự nhân đạo của Nhà nước, đồng thời thừa nhận thực tế rằng người ở độ tuổi này còn hạn chế về khả năng nhận thức, làm chủ hành vi và dễ bị tác động bởi môi trường xung quanh. Tuy nhiên, pháp luật vẫn đặt ra trách nhiệm hình sự trong những trường hợp đặc biệt nhằm bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và bảo vệ trật tự an toàn xã hội.
Nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội theo Điều 91 Bộ luật Hình sự 2015
Điều 91 Bộ luật Hình sự năm 2015 xác lập những nguyên tắc xử lý mang tính đặc thù đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, phản ánh rõ nét quan điểm lấy giáo dục, phòng ngừa là trọng tâm thay vì trừng phạt đơn thuần.
Trước hết, việc xử lý chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ người dưới 18 tuổi sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội. Nguyên tắc này cho thấy mục đích của trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên không đặt nặng yếu tố trừng trị mà hướng đến việc uốn nắn, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng.
Thứ hai, chỉ áp dụng hình phạt tù khi thật sự cần thiết. Pháp luật khuyến khích các cơ quan tiến hành tố tụng cân nhắc kỹ lưỡng khi quyết định áp dụng hình phạt tước tự do đối với người chưa thành niên, bởi hình phạt tù có thể gây ra những tác động tiêu cực lâu dài đến sự phát triển nhân cách và tương lai của họ.
Thứ ba, ưu tiên áp dụng các biện pháp tư pháp thay thế hình phạt, như: giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vào trường giáo dưỡng. Các biện pháp này nhằm tạo điều kiện cho người chưa thành niên được giáo dục trong môi trường phù hợp, hạn chế việc cách ly khỏi xã hội, đồng thời vẫn bảo đảm sự giám sát của gia đình và chính quyền địa phương.
Tổng thể, các nguyên tắc tại Điều 91 Bộ luật Hình sự đã thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa tính nhân đạo và yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, góp phần định hướng cách xử lý đúng đắn, phù hợp đối với người chưa thành niên phạm tội trong thực tiễn.
Gia tăng về số lượng và độ tuổi phạm tội ngày càng trẻ hóa
Thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm trong những năm gần đây cho thấy tình hình tội phạm do người chưa thành niên thực hiện có xu hướng gia tăng cả về số lượng lẫn phạm vi địa bàn. Đáng chú ý, độ tuổi phạm tội ngày càng trẻ hóa, nhiều trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội chỉ mới từ 13 đến 15 tuổi nhưng đã gây ra hậu quả nghiêm trọng cho xã hội.
Xu hướng trẻ hóa độ tuổi phạm tội phản ánh sự xuống cấp đáng lo ngại trong ý thức pháp luật và chuẩn mực đạo đức của một bộ phận thanh thiếu niên. Ở lứa tuổi này, người chưa thành niên chưa phát triển đầy đủ về tâm sinh lý, khả năng tự kiểm soát hành vi còn hạn chế, nhưng lại dễ bị kích động, lôi kéo, dẫn đến việc thực hiện các hành vi nguy hiểm cho xã hội.
Các loại tội phạm mà người chưa thành niên thường thực hiện tập trung chủ yếu vào một số nhóm hành vi phổ biến như:
Tội cố ý gây thương tích (Điều 134 Bộ luật Hình sự), thường xuất phát từ mâu thuẫn nhỏ nhặt trong sinh hoạt, học tập hoặc trên mạng xã hội.
Tội trộm cắp, cướp giật tài sản (Điều 173, Điều 168 Bộ luật Hình sự), với động cơ chủ yếu là muốn có tiền tiêu xài, phục vụ nhu cầu cá nhân hoặc thể hiện bản thân.
Tội gây rối trật tự công cộng (Điều 318 Bộ luật Hình sự), xảy ra nhiều ở các khu vực đông dân cư, trước cổng trường học hoặc nơi công cộng.
Các hành vi liên quan đến bạo lực học đường, từ đánh nhau, làm nhục người khác đến xâm phạm sức khỏe, danh dự của bạn học.
Việc người chưa thành niên tham gia vào các hành vi phạm tội này không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho nạn nhân mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự, an toàn xã hội và môi trường giáo dục.
Tính chất, mức độ hành vi phạm tội ngày càng manh động, nguy hiểm
Một thực trạng đáng báo động khác là tính chất hành vi phạm tội của người chưa thành niên ngày càng trở nên manh động và liều lĩnh. Không ít vụ án cho thấy các đối tượng sẵn sàng sử dụng dao, mã tấu, gậy sắt hoặc các hung khí nguy hiểm khác để giải quyết mâu thuẫn vốn rất nhỏ nhặt.
Nhiều vụ việc ban đầu chỉ xuất phát từ những tranh cãi, xúc phạm trên mạng xã hội, trong quá trình chơi game, bình luận trên các nền tảng trực tuyến. Tuy nhiên, do tâm lý hiếu thắng, thích thể hiện bản thân và thiếu khả năng kiềm chế cảm xúc, mâu thuẫn nhanh chóng bị đẩy lên cao trào và chuyển hóa thành hành vi bạo lực ngoài đời thực.
Hậu quả của những hành vi này thường rất nghiêm trọng, có trường hợp gây thương tích nặng, thậm chí dẫn đến chết người. Trong khi đó, người thực hiện hành vi lại là người chưa thành niên, tương lai và nhân cách chưa hoàn thiện, khiến việc xử lý vừa phải bảo đảm tính răn đe, vừa phải bảo đảm tính nhân đạo trở thành bài toán khó đối với các cơ quan tiến hành tố tụng.
Phạm tội theo nhóm, có sự lôi kéo, xúi giục
Một đặc điểm nổi bật trong thực trạng tội phạm vị thành niên hiện nay là hành vi phạm tội thường được thực hiện theo nhóm. Các nhóm này có thể hình thành tự phát hoặc có sự tổ chức lỏng lẻo, trong đó người chưa thành niên thường đóng vai trò người thực hành trực tiếp.
Việc phạm tội theo nhóm xuất phát từ tâm lý muốn khẳng định bản thân, không muốn bị xem là yếu đuối, đồng thời chịu sự tác động mạnh mẽ từ bạn bè cùng trang lứa hoặc các đối tượng xấu. Trong nhiều trường hợp, người chưa thành niên bị lôi kéo, xúi giục tham gia vào hành vi phạm tội mà không nhận thức đầy đủ hậu quả pháp lý có thể xảy ra
Đáng lưu ý, trong các vụ án có đồng phạm, không ít trường hợp người chưa thành niên giữ vai trò tích cực, trực tiếp thực hiện hành vi nguy hiểm, trong khi các đối tượng đã thành niên đứng sau chỉ đạo hoặc kích động. Điều này gây khó khăn cho công tác điều tra, xử lý và đặt ra yêu cầu phải có biện pháp phòng ngừa từ sớm, ngăn chặn việc lôi kéo người chưa thành niên vào con đường phạm tội.
NGUYÊN NHÂN DẪN ĐẾN TỘI PHẠM VỊ THÀNH NIÊN GIA TĂNG
Nguyên nhân từ gia đình
Gia đình là môi trường xã hội đầu tiên, có vai trò quyết định trong việc hình thành nhân cách, ý thức đạo đức và lối sống của trẻ em. Theo quan điểm của pháp luật Việt Nam cũng như các công ước quốc tế về quyền trẻ em, gia đình không chỉ có nghĩa vụ nuôi dưỡng mà còn phải giáo dục, định hướng hành vi cho người chưa thành niên.
Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy nhiều gia đình đang bộc lộ những hạn chế nghiêm trọng:
Thứ nhất, thiếu sự quan tâm, quản lý và giáo dục con cái. Không ít phụ huynh quá bận rộn mưu sinh, phó mặc con cho thiết bị điện tử, bạn bè hoặc để con tự do sinh hoạt mà không có sự giám sát cần thiết. Việc không nắm bắt được diễn biến tâm lý, mối quan hệ xã hội và sinh hoạt hằng ngày của con khiến cha mẹ không kịp thời phát hiện các dấu hiệu lệch chuẩn trong hành vi.
Thứ hai, ảnh hưởng tiêu cực từ hoàn cảnh gia đình đổ vỡ. Tình trạng ly hôn, bạo lực gia đình, mâu thuẫn kéo dài giữa cha mẹ hoặc khó khăn kinh tế khiến trẻ em sống trong môi trường căng thẳng, thiếu an toàn về mặt tinh thần. Nhiều nghiên cứu và thực tiễn xét xử cho thấy, người chưa thành niên xuất thân từ gia đình không trọn vẹn hoặc thường xuyên chứng kiến bạo lực có nguy cơ cao thực hiện hành vi bạo lực hoặc vi phạm pháp luật.
Thứ ba, tâm lý phó mặc trách nhiệm giáo dục cho nhà trường và xã hội. Một bộ phận phụ huynh cho rằng việc giáo dục con cái là trách nhiệm chính của nhà trường, trong khi bản thân chỉ cần đáp ứng nhu cầu vật chất. Sự thiếu gắn kết giữa gia đình và con cái làm suy yếu nền tảng đạo đức, khiến người chưa thành niên dễ bị lôi kéo, kích động từ các yếu tố tiêu cực bên ngoài xã hội.
Có thể khẳng định, sự thiếu hụt vai trò giáo dục từ gia đình là một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến người chưa thành niên dễ rơi vào con đường phạm tội.
Nguyên nhân từ nhà trường
Nhà trường là môi trường giáo dục chính thức và có ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình hình thành nhân cách của người chưa thành niên. Tuy nhiên, trong thực tiễn, một bộ phận nhà trường vẫn còn tồn tại những bất cập đáng lưu ý.
Trước hết, chương trình giáo dục còn nặng về truyền đạt kiến thức, nhẹ về giáo dục đạo đức, kỹ năng sống và pháp luật. Nội dung giáo dục pháp luật trong nhà trường hiện nay còn mang tính lý thuyết, khô khan, thiếu các tình huống thực tế, khiến học sinh khó tiếp thu và không nhận thức đầy đủ hậu quả pháp lý của hành vi vi phạm
Bên cạnh đó, công tác phát hiện và can thiệp sớm các biểu hiện lệch chuẩn trong hành vi học sinh chưa được chú trọng đúng mức. Khi học sinh có dấu hiệu bạo lực, bỏ học, tụ tập nhóm xấu hoặc vi phạm nội quy, nhiều trường học chỉ xử lý mang tính hành chính, kỷ luật nội bộ mà thiếu sự phối hợp với gia đình và chính quyền địa phương để có biện pháp giáo dục toàn diện.
Ngoài ra, bạo lực học đường vẫn tồn tại dưới nhiều hình thức tinh vi, từ bạo lực thể chất đến bạo lực tinh thần trên mạng, nhưng chưa được xử lý triệt để. Điều này khiến một bộ phận học sinh hình thành tư duy giải quyết mâu thuẫn bằng bạo lực, làm gia tăng nguy cơ vi phạm pháp luật hình sự.
Tác động tiêu cực của mạng xã hội và Internet
Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, mạng xã hội và Internet trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người chưa thành niên. Tuy nhiên, đây cũng là môi trường tiềm ẩn nhiều nguy cơ tiêu cực.
Mạng xã hội lan truyền nhanh chóng các nội dung bạo lực, lệch chuẩn, các trào lưu nguy hiểm hoặc lối sống thực dụng, đề cao sức mạnh và sự liều lĩnh. Người chưa thành niên, với đặc điểm tâm lý hiếu động, dễ bị kích động và khả năng tự kiểm soát hành vi còn hạn chế, rất dễ bị ảnh hưởng và bắt chước theo các hành vi này.
Đáng chú ý, nhiều vụ án hình sự cho thấy hành vi phạm tội của người chưa thành niên xuất phát từ mâu thuẫn trên mạng xã hội, sau đó chuyển hóa thành hành vi bạo lực ngoài đời thực. Việc thiếu sự kiểm soát của gia đình và nhà trường đối với hoạt động sử dụng Internet của trẻ em càng làm gia tăng nguy cơ phạm tội.
Nhận thức pháp luật hạn chế của người chưa thành niên
Một nguyên nhân quan trọng khác là nhận thức pháp luật còn hạn chế. Nhiều người chưa thành niên không hiểu đầy đủ rằng hành vi của mình đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Thậm chí, tồn tại tâm lý phổ biến cho rằng “chưa đủ 18 tuổi thì không bị xử lý hình sự” hoặc “cùng lắm chỉ bị nhắc nhở”. Nhận thức sai lầm này dẫn đến thái độ coi thường pháp luật, thiếu ý thức về hậu quả pháp lý của hành vi, từ đó dễ dàng thực hiện các hành vi nguy hiểm cho xã hội.
Trong khi đó, pháp luật hình sự Việt Nam đã quy định rất rõ trách nhiệm hình sự đối với người từ đủ 14 tuổi trở lên trong những trường hợp nhất định. Việc thiếu hiểu biết pháp luật vô hình trung trở thành yếu tố thúc đẩy hành vi phạm tội ở lứa tuổi vị thành niên.
Bất cập trong công tác phòng ngừa và quản lý xã hội
Công tác phòng ngừa tội phạm vị thành niên đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và chính quyền địa phương. Tuy nhiên, trên thực tế, sự phối hợp này đôi khi còn mang tính hình thức, thiếu tính liên tục và hiệu quả.
Các biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn theo quy định của pháp luật tuy mang tính nhân đạo nhưng việc tổ chức thực hiện còn hạn chế, thiếu sự theo dõi, đánh giá thường xuyên. Một số trường hợp người chưa thành niên sau khi được giáo dục tại địa phương vẫn tái phạm do không có môi trường hỗ trợ phù hợp.
Bên cạnh đó, công tác quản lý thanh thiếu niên có nguy cơ vi phạm pháp luật tại cộng đồng chưa thực sự chặt chẽ; các mô hình phòng ngừa xã hội, tư vấn tâm lý, hỗ trợ pháp lý cho người chưa thành niên còn thiếu và chưa đồng bộ.
Những bất cập này khiến việc phòng ngừa tội phạm vị thành niên chưa đạt hiệu quả như mong muốn, góp phần làm gia tăng tình trạng vi phạm pháp luật trong lứa tuổi chưa thành niên.
Việc phân tích các vụ án cụ thể do người chưa thành niên thực hiện có ý nghĩa quan trọng trong việc làm rõ cách áp dụng pháp luật hình sự trên thực tiễn, đồng thời cho thấy sự cân nhắc giữa tính răn đe và tính nhân đạo trong chính sách xử lý đối với nhóm chủ thể đặc thù này.
Ví dụ 1: Vụ cố ý gây thương tích xuất phát từ mâu thuẫn nhỏ trên mạng xã hội
Một vụ án điển hình xảy ra tại TP. Hồ Chí Minh, trong đó một nhóm học sinh từ 15 đến 17 tuổi đã hẹn gặp nhau để đánh nhau sau khi xảy ra tranh cãi, xúc phạm qua mạng xã hội. Các đối tượng chuẩn bị sẵn hung khí là dao và gậy sắt, sau đó trực tiếp tấn công nạn nhân. Hậu quả khiến một người bị tổn hại sức khỏe với tỷ lệ thương tật được giám định là 45%.
Xét về mặt pháp lý, hành vi của các đối tượng đã đủ yếu tố cấu thành tội Cố ý gây thương tích theo quy định tại Điều 134 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), bởi các dấu hiệu: có hành vi dùng hung khí nguy hiểm, có lỗi cố ý và gây hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe người khác.
Trong quá trình giải quyết vụ án, cơ quan tiến hành tố tụng đã phân hóa rõ trách nhiệm hình sự theo độ tuổi. Đối với các bị can từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi, Tòa án xem xét đầy đủ các tình tiết giảm nhẹ như: phạm tội lần đầu, thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, đồng thời áp dụng các quy định đặc thù tại Điều 91 Bộ luật Hình sự. Riêng đối với bị can dưới 16 tuổi, mặc dù hành vi nguy hiểm cho xã hội, Tòa án vẫn ưu tiên áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ kết hợp biện pháp giáo dục tại địa phương, nhằm tạo điều kiện cho người phạm tội sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập cộng đồng.
Ví dụ này cho thấy, mâu thuẫn nhỏ trong đời sống, đặc biệt là mâu thuẫn trên không gian mạng, nếu không được kiểm soát và giải quyết kịp thời, có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng, ngay cả đối với người chưa thành niên.
Ví dụ 2: Vụ cướp tài sản do người chưa thành niên thực hiện
Trong một vụ án khác, hai đối tượng lần lượt 16 và 17 tuổi đã bàn bạc, thống nhất sử dụng dao để uy hiếp người đi đường vào ban đêm nhằm chiếm đoạt tài sản. Khi phát hiện nạn nhân đi một mình, các đối tượng chặn xe, dùng dao đe dọa, buộc nạn nhân giao nộp tài sản rồi nhanh chóng tẩu thoát.
Hành vi trên đã đầy đủ các yếu tố cấu thành tội Cướp tài sản theo Điều 168 Bộ luật Hình sự, bởi có sự kết hợp giữa hành vi chiếm đoạt tài sản và việc sử dụng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc. Đây là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản và quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân.
Mặc dù các bị cáo đều chưa đủ 18 tuổi tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội, nhưng do tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, Tòa án vẫn buộc các bị cáo phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, khi quyết định hình phạt, Tòa án đã áp dụng nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội theo Điều 91 Bộ luật Hình sự, xem xét giảm nhẹ mức hình phạt so với khung hình phạt áp dụng đối với người đã thành niên, đồng thời cân nhắc các yếu tố về nhân thân, hoàn cảnh gia đình và khả năng cải tạo của các bị cáo.
Qua ví dụ này có thể thấy rằng, quan điểm “chưa đủ 18 tuổi thì không bị xử lý hình sự” là hoàn toàn sai lầm. Pháp luật hình sự Việt Nam vẫn xử lý nghiêm khắc người chưa thành niên phạm tội trong những trường hợp cần thiết, đặc biệt đối với các hành vi có tính chất bạo lực, nguy hiểm cao cho xã hội.
Đánh giá hiệu quả của chính sách pháp luật hiện hành
Chính sách hình sự của Việt Nam đối với người chưa thành niên phạm tội được xây dựng trên nền tảng nhân đạo, tiến bộ và phù hợp với các công ước quốc tế về quyền trẻ em, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em mà Việt Nam là quốc gia thành viên. Quan điểm xuyên suốt của chính sách này là coi người chưa thành niên là chủ thể đặc biệt, cần được bảo vệ, giáo dục và tạo điều kiện sửa chữa sai lầm, thay vì chỉ tập trung vào trừng phạt
Việc Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định các nguyên tắc xử lý riêng tại Điều 91, ưu tiên các biện pháp giáo dục, hạn chế áp dụng hình phạt tù, thể hiện rõ tư duy lập pháp tiến bộ, phù hợp với xu hướng tư pháp vị thành niên của nhiều quốc gia trên thế giới. Trong nhiều trường hợp, chính sách khoan hồng này đã phát huy tác dụng tích cực, giúp người chưa thành niên có cơ hội nhận thức sai lầm, cải tạo và tái hòa nhập cộng đồng mà không bị mặc cảm hay kỳ thị xã hội.
Tuy nhiên, từ thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy, việc quá nhấn mạnh yếu tố khoan hồng trong một số trường hợp lại vô tình làm suy giảm tính răn đe của pháp luật hình sự. Một bộ phận người chưa thành niên và gia đình của họ vẫn tồn tại tâm lý cho rằng do chưa đủ 18 tuổi nên sẽ không bị xử lý nghiêm khắc, từ đó dẫn đến thái độ xem nhẹ hậu quả pháp lý của hành vi phạm tội. Tâm lý này, nếu không được điều chỉnh kịp thời, có thể trở thành yếu tố thúc đẩy tái phạm hoặc phạm tội với tính chất ngày càng nghiêm trọng hơn.
Bên cạnh đó, việc áp dụng các biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn trong thực tiễn còn bộc lộ nhiều hạn chế. Ở không ít địa phương, biện pháp này vẫn mang tính hình thức, chủ yếu dừng lại ở việc lập hồ sơ, cam kết giáo dục mà thiếu cơ chế theo dõi, giám sát thường xuyên và hỗ trợ tâm lý, nghề nghiệp cho người chưa thành niên. Sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, gia đình và nhà trường trong quá trình giáo dục, quản lý người chưa thành niên sau khi có hành vi vi phạm pháp luật chưa thực sự chặt chẽ.
Hệ quả là có những trường hợp người chưa thành niên sau khi được áp dụng biện pháp giáo dục tại địa phương vẫn tiếp tục giao du với nhóm bạn xấu, không được định hướng lại hành vi, dẫn đến tái phạm. Điều này cho thấy, nếu chỉ chú trọng khoan hồng mà thiếu các biện pháp quản lý, giám sát và hỗ trợ phù hợp thì mục tiêu giáo dục, phòng ngừa của chính sách hình sự đối với người chưa thành niên sẽ khó đạt được hiệu quả như mong muốn.
Do đó, việc đánh giá lại hiệu quả của chính sách hình sự hiện hành là cần thiết, nhằm bảo đảm sự cân bằng hợp lý giữa tính nhân đạo và tính răn đe, qua đó vừa bảo vệ quyền lợi của người chưa thành niên, vừa đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong bối cảnh xã hội hiện nay.
Giải pháp hạn chế tội phạm vị thành niên
Việc hạn chế và phòng ngừa tội phạm vị thành niên không thể chỉ dựa vào các biện pháp xử lý hình sự sau khi hành vi phạm tội đã xảy ra, mà đòi hỏi một hệ thống giải pháp đồng bộ, lâu dài, có sự tham gia của gia đình, nhà trường, Nhà nước và toàn xã hội. Trên cơ sở phân tích thực trạng và nguyên nhân nêu trên, có thể đề xuất một số giải pháp trọng tâm sau:
1. Tăng cường giáo dục pháp luật trong nhà trường từ sớm
Nhà trường cần được xác định là môi trường giáo dục pháp luật nền tảng đối với người chưa thành niên. Việc giáo dục pháp luật không nên chỉ dừng lại ở các tiết học mang tính lý thuyết, mà cần được lồng ghép vào các tình huống thực tế, các chuyên đề ngoại khóa, phiên tòa giả định, sinh hoạt chuyên đề về phòng, chống bạo lực học đường và tội phạm vị thành niên.
Nội dung giáo dục cần tập trung làm rõ hậu quả pháp lý của các hành vi thường gặp ở lứa tuổi học sinh như: đánh nhau, gây thương tích, trộm cắp, gây rối trật tự công cộng, hành vi bạo lực trên mạng. Khi người chưa thành niên hiểu rõ rằng pháp luật có thể xử lý hình sự ngay từ độ tuổi 14 trong những trường hợp nhất định, nhận thức và ý thức tuân thủ pháp luật sẽ được nâng cao đáng kể.
2. Nâng cao vai trò, trách nhiệm của gia đình trong giáo dục con cái
Gia đình giữ vai trò then chốt trong việc phòng ngừa tội phạm vị thành niên. Cha mẹ, người giám hộ không chỉ có nghĩa vụ chăm sóc về vật chất mà còn phải quan tâm đến đời sống tinh thần, sự phát triển tâm lý và các mối quan hệ xã hội của con em mình.
Cần tăng cường trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm xã hội của gia đình trong việc quản lý, giáo dục người chưa thành niên. Gia đình phải thường xuyên phối hợp với nhà trường, chính quyền địa phương để kịp thời phát hiện, uốn nắn những biểu hiện lệch chuẩn trong hành vi của trẻ. Đối với các trường hợp gia đình thiếu điều kiện giáo dục hoặc buông lỏng quản lý, cần có sự hỗ trợ từ các tổ chức xã hội, đoàn thể nhằm tránh để người chưa thành niên rơi vào môi trường tiêu cực.
3. Quản lý chặt chẽ nội dung trên mạng xã hội và Internet đối với trẻ em
Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, việc bảo vệ người chưa thành niên trên không gian mạng là yêu cầu cấp thiết. Cần tăng cường các biện pháp quản lý, kiểm soát nội dung độc hại, bạo lực, kích động trên mạng xã hội, đặc biệt là các nội dung dễ ảnh hưởng tiêu cực đến nhận thức và hành vi của trẻ em.
Bên cạnh đó, gia đình và nhà trường cần trang bị cho người chưa thành niên kỹ năng sử dụng Internet an toàn, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và ứng xử văn minh trên không gian mạng. Việc định hướng đúng đắn hành vi trên mạng sẽ góp phần hạn chế các mâu thuẫn ảo nhưng hậu quả thật, vốn là nguyên nhân phổ biến dẫn đến nhiều vụ án hình sự do người chưa thành niên thực hiện.
4. Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan
Phòng ngừa tội phạm vị thành niên đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, thường xuyên và thực chất giữa các cơ quan chức năng như: công an, viện kiểm sát, tòa án, chính quyền địa phương, nhà trường và các tổ chức đoàn thể.
Cần xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành trong việc quản lý, giáo dục và hỗ trợ người chưa thành niên có nguy cơ vi phạm pháp luật hoặc đã có hành vi vi phạm. Việc trao đổi thông tin, theo dõi quá trình giáo dục, cải tạo phải được thực hiện liên tục, tránh tình trạng đứt gãy, hình thức hoặc chồng chéo trách nhiệm.
5. Cân nhắc điều chỉnh chính sách hình sự theo hướng hài hòa giữa tính nhân đạo và tính răn đe
Chính sách hình sự đối với người chưa thành niên cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng bảo đảm quyền trẻ em, nhưng đồng thời phải đủ sức răn đe đối với những hành vi nguy hiểm cho xã hội. Đối với các trường hợp phạm tội nghiêm trọng, tái phạm hoặc có tính chất bạo lực cao, cần xem xét áp dụng các biện pháp xử lý nghiêm khắc hơn, phù hợp với quy định của pháp luật.
Song song đó, cần nâng cao hiệu quả thực thi các biện pháp tư pháp thay thế hình phạt tù, bảo đảm việc giáo dục tại địa phương, đưa vào trường giáo dưỡng được thực hiện thực chất, có sự giám sát, hỗ trợ và đánh giá kết quả cụ thể. Chỉ khi đạt được sự cân bằng hợp lý giữa nhân đạo và răn đe, chính sách hình sự đối với người chưa thành niên mới thực sự phát huy hiệu quả phòng ngừa lâu dài.
KẾT LUẬN
Tội phạm vị thành niên gia tăng là hệ quả tổng hợp của nhiều nguyên nhân đan xen, xuất phát từ môi trường gia đình, nhà trường, xã hội và những hạn chế nhất định trong cơ chế quản lý, phòng ngừa của pháp luật. Đây không phải là hiện tượng đơn lẻ hay mang tính nhất thời, mà phản ánh những biến đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế – xã hội, sự tác động mạnh mẽ của công nghệ thông tin, mạng xã hội cũng như sự suy giảm vai trò giáo dục truyền thống ở một bộ phận gia đình và cộng đồng.
Việc giải quyết vấn đề này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, lâu dài và có chiều sâu của cả hệ thống chính trị, các cơ quan bảo vệ pháp luật, nhà trường, gia đình và toàn xã hội. Phòng ngừa tội phạm vị thành niên cần được đặt lên hàng đầu, thông qua giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, nâng cao nhận thức pháp luật cho người chưa thành niên ngay từ sớm, đồng thời kịp thời phát hiện, can thiệp và hỗ trợ những trường hợp có nguy cơ vi phạm pháp luật.
Pháp luật trong lĩnh vực này không chỉ đơn thuần là công cụ trừng phạt mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc giáo dục, cảm hóa và định hướng hành vi. Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội cần bảo đảm sự nghiêm minh cần thiết của pháp luật, nhưng đồng thời phải thể hiện tính nhân đạo, tạo điều kiện để họ nhận thức được sai lầm, sửa chữa lỗi lầm và có cơ hội tái hòa nhập xã hội, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích trong tương lai.
