Trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự, một trong những vấn đề thường được quan tâm là việc người phạm tội lần đầu có được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự hay không . Nhiều người cho rằng chỉ cần “phạm tội lần đầu” thì đương nhiên sẽ được xem xét khoan hồng. Tuy nhiên, cách hiểu này chưa hoàn toàn chính xác .
Bài viết dưới đây phân tích vấn đề này trên cơ sở quy định của pháp luật hình sự và thực tiễn xét xử.
- Thế nào là người phạm tội lần đầu?
Ngày 24/4/2018, Hội đồng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết số 01/2018/NQ-HĐTP. Tại khoản 2 điều 2 của Nghị quyết này quy định:
“Được coi là phạm tội lần đầu và có thể xem xét nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây:
a) Trước đó chưa phạm tội lần nào;
b) Trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được miễn trách nhiệm hình sự;
c) Trước đó đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng được áp dụng biện pháp tư pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng;
d) Trước đó đã bị kết án nhưng thuộc trường hợp được coi là không có án tích”.
- Phạm tội lần đầu có đương nhiên được giảm nhẹ không?
Câu trả lời là: Không đương nhiên .
Pháp luật hình sự không quy định “phạm tội lần đầu” là tình tiết giảm nhẹ trong mọi trường hợp. Việc người phạm tội lần đầu có được hưởng sự khoan hồng hay không phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác, không chỉ dựa vào tiêu chí “lần đầu”.
- Trường hợp nào phạm tội lần đầu được xem là tình tiết giảm nhẹ?
Người phạm tội lần đầu có thể được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự nếu đồng thời đáp ứng các điều kiện sau:
Phạm tội lần đầu và thuộc trường hợp ít nghiêm trọng;
Có thái độ thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải;
Tự nguyện bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả;
Được người bị hại hoặc đại diện hợp pháp của họ xin giảm nhẹ ;
Có nhân thân tốt, có nơi cư trú rõ ràng, ổn định.
Trong những trường hợp này, Tòa án có thể cân nhắc:
- Áp dụng mức hình phạt nhẹ hơn trong khung hình phạt ;
- Cho người phạm tội hưởng án treo nếu đáp ứng đủ điều kiện;
- Hoặc miễn trách nhiệm hình sự trong các trường hợp đặc biệt do pháp luật quy định.
- Khi nào phạm tội lần đầu nhưng không được giảm nhẹ?
Không phải mọi trường hợp phạm tội lần đầu đều được xem xét khoan hồng. Trên thực tế, người phạm tội lần đầu vẫn có thể không được giảm nhẹ nếu:
Phạm tội rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng ;
Hành vi có tính chất cố ý, liều lĩnh, gây hậu quả lớn ;
Không hợp tác với cơ quan tiến hành tố tụng;
Không bồi thường, không khắc phục hậu quả;
Thể hiện thái độ thiếu ăn năn, né tránh trách nhiệm .
Trong các trường hợp này, Tòa án sẽ đánh giá tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi là yếu tố quyết định, thay vì chỉ căn cứ vào việc phạm tội lần đầu.
- Phạm tội lần đầu có được hưởng án treo không?
Người phạm tội lần đầu có thể được xem xét hưởng án treo, nhưng phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định, bao gồm:
Bị xử phạt tù không quá 03 năm ;
Có nhân thân tốt, chưa từng vi phạm pháp luật nghiêm trọng;
Có nhiều tình tiết giảm nhẹ, không có tình tiết tăng nặng đáng kể;
Việc cho hưởng án treo không gây nguy hiểm cho xã hội, không ảnh hưởng xấu đến trật tự, an toàn xã hội.
–> Án treo không phải là quyền đương nhiên, mà là kết quả của quá trình Tòa án cân nhắc toàn diện hồ sơ vụ án.
Có thể khẳng định rằng:
Phạm tội lần đầu không đồng nghĩa với việc chắc chắn được giảm nhẹ trách nhiệm hình sự ;
Việc giảm nhẹ hay không phụ thuộc vào tính chất hành vi, hậu quả gây ra, nhân thân người phạm tội và thái độ sau khi phạm tội ;
Để bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình, người bị truy cứu trách nhiệm hình sự nên được tư vấn pháp lý kịp thời và đầy đủ .
